ความปลอดภัยในการปฏิบัติงานกับสารเคมี

สำหรับห้องปฏิบัติการ

(Chemical Safety for Laboratory)

 

   กฎทั่วไปในการปฏิบัติงานกับสารเคมี

1.ต้องมีวิธีปฏิบัติงานที่ถูกต้องและปลอดภัย  โดยหัวหน้าห้องปฏิบัติการมีหน้าที่ดูแลการจัดทำวิธีปฏิบัติงานของห้องปฏิบัติการที่ถูกต้องเหมาะสมและปลอดภัยในการปฏิบัติงานกับสารเคมี   โดยอ้างอิงจาก MSDS และ SG ของสารเคมีที่ใช้ในกระบวนการของห้องปฏิบัติการนั้น

2.บุคลากรทุกคนในห้องปฏิบัติการ ต้องได้รับการ    ฝึกอบรม เพื่อให้ทราบวิธีปฏิบัติงานที่ถูกต้องเหมาะสมและปลอดภัย ก่อนปฏิบัติงานจริง

- ผู้ปฏิบัติงานทุกคนต้องรู้จักสารเคมีที่ใช้  โดยการศึกษาจาก MSDS และ SG ที่จัดทำโดยผู้ผลิต

-   มีการใช้เครื่องป้องกันอันตราย และ/หรือ อุปกรณ์ป้องกันอันตรายส่วนบุคคลที่เหมาะสมกับชนิดของสารเคมี

- ต้องมีการจัดการสารเคมีที่ถูกต้อง ได้แก่ การเก็บรักษา การใช้ในห้องปฏิบัติการ และการกำจัด ต้องทำอย่างถูกต้องตามคำแนะนำใน MSDS และ SG รวมทั้งต้องติดฉลากบนภาชนะบรรจุสารเคมีและของเสียสารเคมีให้ถูกต้อง 

- จัดทำรายการสารเคมี และปริมาณที่มีไว้ในครอบครองของสารเคมีทุกชนิดที่ใช้ในแต่ละห้องปฏิบัติ­การหรือหน่วยงาน  โดยเฉพาะสารเคมีที่เป็นอันตราย   มีการทบทวนรายการและปริมาณสารเคมีให้เป็นปัจจุบัน  รวมทั้งข้อมูลหน่วยงานหรือผู้ผลิตที่ติดต่อได้ในภาวะฉุกเฉิน

- ทบทวนความจำเป็นในการใช้สารเคมีและวิธีการป้องกันอันตรายจากสารเคมี  วิธีการลดอันตรายจากสารเคมีที่ดีที่สุดคือการใช้สารเคมีอันตรายให้น้อยที่สุด ดังนั้นเมื่อต้องปฏิบัติงานกับสารเคมีที่มีอันตรายสูงหรือกำจัดยาก  ต้องพิจารณาว่ามีทางเลือกอื่นหรือไม่ มีสารตัวอื่นที่อันตรายน้อยกว่าหรือกำจัดได้ง่ายกว่าหรือไม่   - - ต้องมีระบบการเฝ้าระวังและตรวจติดตาม โดยหน่วยงานที่มีความเชี่ยวชาญ เพื่อประเมินว่าบุคลากรที่ปฏิบัติงานเกี่ยวข้องกับสารเคมีได้รับสารเคมีเข้าสู่ร่างกาย เกินกว่าเกณฑ์มาตรฐานกำหนดหรือไม่

 

 

มาตรการส่วนบุคคล

1     ต้องเข้ารับการฝึกอบรมวิธีการปฏิบัติงานกับสารเคมีอย่างปลอดภัยตามที่คณะฯหรือหน่วยงานกำหนด

2     ต้องรู้จักสารเคมีที่ตนใช้ และศึกษา MSDS และ SG ของสารเคมีนั้นๆ  ทั้งนี้ MSDS และ SG เป็นข้อมูลที่เป็นประโยชน์กับผู้ปฏิบัติงานเอง  ในการป้องกันตนเองและระวังอันตรายได้อย่างถูกต้อง

3     ต้องปฏิบัติงานตามวิธีปฏิบัติงานที่ปลอดภัยและข้อกำหนดที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัย

หลักทั่วไปสำหรับผู้ปฏิบัติงานใน    ห้องปฏิบัติการที่ใช้สารเคมี

  •  
  • ห้ามดื่ม กิน หรือสูบบุหรี่ในห้องปฏิบัติการ
  • ห้ามเก็บอาหารและเครื่องดื่มไว้ในตู้เย็นหรือที่ใดๆ ในห้องปฏิบัติการ
  • ห้ามทำการแต่งหน้าหรือใช้เครื่องสำอางในห้องปฏิบัติการ
  • ห้ามใส่ contact lens เมื่อต้องทำงานสัมผัสสารเคมี  หากได้รับอุบัติเหตุสารเคมีกระเด็นเข้าตา หรือสัมผัสกับไอระเหยของสารเคมีบางชนิดโดยไม่รู้ตัว   หากจำเป็นต้องใส่ contact lens  ต้องสวมแว่นนิรภัย
  • สวมกางเกงหรือกระโปรงที่คลุมเข่า สวมรองเท้าหุ้มส้นที่ปิดนิ้วเท้า เพื่อป้องกันขาและเท้าจากอันตรายเมื่อสารเคมีหรือภาชนะหกหล่น  รวบผมให้เรียบร้อย ไม่ควรใส่กำไล สร้อยข้อมือ  หรือแหวน  เมื่อทำงานกับสารเคมี
  • ขณะปฏิบัติงานในห้องปฏิบัติการ ต้องสวมเสื้อกาวน์ และให้ถอดออกเมื่อออกจากห้อง
  • ห้ามรบกวนสมาธิผู้ที่กำลังปฏิบัติงาน
  • ห้ามนำเด็กหรือสัตว์เลี้ยงเข้ามาในห้องปฏิบัติการ  เพราะอาจได้รับอันตราย  และยังรบกวนสมาธิอีกด้วย
  • ห้ามใช้ปากดูดปิเปตต์  ให้ใช้ลูกยางขนาดที่เหมาะสม
  • ต้องใช้เครื่องป้องกันและ/หรืออุปกรณ์ป้องกันอันตรายส่วนบุคคลที่เหมาะสม ขณะปฏิบัติงานกับสารเคมี
  • อ่านฉลากก่อนหยิบใช้สารเคมีทุกครั้ง เพื่อป้องกันการหยิบผิด
  • ในการเทสารเคมีให้เทด้านตรงข้ามฉลากเพื่อไม่ให้สารเคมีไหลเลอะฉลาก
  • การแบ่งสารเคมีมาใช้ต้องกะปริมาณให้พอดีไม่ใช้สารเคมีมากเกินกว่าที่กำหนด
  • การใช้สารเคมีซึ่งเป็นพิษต่อสุขภาพที่เข้าสู่ร่างกายทางการหายใจ ต้องทำในตู้ดูดไอสารเคมี (fume hood)
  • การเจือจางกรด ให้เทกรดเข้มข้นลงสู่น้ำยาที่เจือจางน้อยกว่าเสมอ ควรสวมแว่นและทำในตู้ดูดไอสารเคมี

 

 

 

 

การจัดซื้อและตรวจรับสารเคมี

1.  ก่อนสั่งซื้อสารเคมีต้องทราบข้อมูลการกำจัดสารเคมี  โดยให้ถามจากผู้ขาย  

  1. เมื่อสั่งซื้อสารเคมี  ต้องขอ MSDS และ SG ของสารเคมีนั้นจากผู้ผลิต/ผู้แทนจำหน่ายทุกครั้ง
    1. ไม่ควรซื้อสารเคมีขวดใหญ่เกินไป หากเหลือใช้หรือเปลี่ยนวิธีวิเคราะห์ใหม่จะมีสารเคมีตกค้าง 
    2. เมื่อตรวจรับสารเคมี ต้องตรวจสภาพทั่วไปของภาชนะบรรจุว่าไม่มีรอยเปิดหรือชำรุด  และฉลากระบุชื่อสารเคมีและรายละเอียดอื่นๆ บนภาชนะนั้น ต้องอยู่ในสภาพสมบูรณ์ ไม่หลุดลอก  ให้บันทึกวันที่รับสารเคมีไว้ที่ข้างขวด และวงรอบวันหมดอายุให้เห็นชัด  วงป้ายเตือน (เช่น flammable หรือ corrosive) ด้วยปากกาทำเครื่องหมายสีแดง
    3. ลงบันทึกการรับสารเคมี พร้อมทั้งลงชื่อผู้รับของและผู้ส่งของไว้เป็นหลักฐาน
    4. ทำความเข้าใจ MSDS และ SG ซึ่งผู้ขายต้องให้มาพร้อมสารเคมี  เก็บ MSDS และ SG เป็นหมวดหมู่ในที่เหมาะสม  ให้สามารถใช้อ้างอิงได้ทันทีที่ต้องการ
    5. ถ้ามีการทำสัญญาซื้อปีละครั้ง ควรทำความตกลงกับผู้ขายให้ทยอยส่งของตามปริมาณการใช้  โดยอย่าให้มีการส่งของมากเกินไปในแต่ละครั้ง  เพราะต้องใช้พื้นที่เก็บมากและเก็บไว้นาน

        การเก็บรักษาสารเคมี  มีหลักการทั่วไปดังนี้

ก.  เก็บรักษาตามคำแนะนำใน MSDS และ SG

ควรมีการควบคุมสภาวะแวดลอมใหเหมาะสมกับการจัดเก็บ เชน จัดวางใหอยูในที่อากาศถายเทไดดี จัดเก็บหางจากแหล่งกําเนิดความร้อน เปลวไฟ หรือประกายไฟ ไมควรถูกแดดสองถึงโดยตรง  ห้ามสูบบุหรี่ในบริเวณที่เก็บสารเคมี  ควรมีการดูแลความสะอาดเรียบร้อยอยู่เสมอ ไม่ให้มีสิ่งกีดขวางตามทางเดินรอบๆ ถ้าเป็นไปได้ควรมีห้องหรือสถานที่เก็บสารเคมีโดยเฉพาะ แยกจากห้องปฏิบัติการ

ข.  ชั้นวางสารเคมีควรมีแผนปดดานหลังและดานขาง และมีขอบกั้นด้านหน้า หรืออาจยกดานหนาของชั้นใหสูงขึ้นประมาณ 1/4 นิ้ว  เพื่อปองกันไมใหขวดสารเคมีหลนจากชั้น 

ค.  ควรจัดวางสารเคมีอยางเปนระเบียบ ไม่หนาแน่นเกินไป

ง.   ควรวางสารเคมีให้อยู่ในระดับที่ไม่สูงกว่าระดับสายตา  ถ้าเป็นขวดหรือภาชนะบรรจุขนาดใหญ่หรือมีน้ำหนักมากให้วางชั้นล่างสุด

จ.   ไมควรจัดเก็บสารเคมีโดยเรียงลําดับตามตัวอักษรแตเพียงอย่างเดียว  สารเคมีที่เกิดปฏิกิริยาระหว่างกันได้ง่าย หรืออาจเรียก สารเคมีที่เขากันไมได ไมควรวางเก็บไวใกลกัน เชน สารเคมีที่เปนดางไมควรเก็บไวใกลสารเคมีที่เปนกรด และสารเคมีชนิดออกซิไดส์ควรจะเก็บแยกจากชนิดรีดิวซ์

ฉ. ภาชนะบรรจุสารเคมีต้องมีฝาปิดแน่นสนิท อากาศเข้าไม่ได้  

ช.  ทำตามข้อควรระวังในการเก็บสารเคมีแต่ละประเภท  ตัวอย่างข้อควรระวังที่สำคัญ เช่น

  • สารกัดกร่อน  ควรวางภาชนะที่บรรจุสารกัดกร่อนไว้ในถาด หรือซ้อนไว้ในภาชนะอีกชั้นหนึ่ง
  • สารเคมีที่ติดไฟง่ายชนิดที่ต้องเก็บไว้ในตู้เย็นชนิดกันระเบิด  
  • สารพิษ และสารก่อมะเร็ง ต้องเก็บในที่มิดชิด  โดยใส่ตู้เก็บแยกกัน ต่างหากจากสารเคมีอื่น มีข้อความ "สารพิษ" และ "สารก่อมะเร็ง" ติดให้เห็นชัดเจน

ซ. สารเคมีที่เหลือจากการนำออกไปใช้งานแล้ว  ห้ามเทกลับลงในขวดหรือภาชนะเดิมอีก

ฌ.                ตรวจสอบสารเคมีเป็นระยะว่ามีการเปลี่ยนแปลงหรือไม่  ตรวจหาสิ่งที่แสดงว่าสารเคมีเสื่อม  เช่น ฝามีรอยแยก  การตกตะกอนหรือแยกชั้น  มีการตกผลึกที่ก้นขวด  เป็นต้น   สารเคมีที่เสื่อมไม่ควรเก็บไว้ใช้ต่อ  ต้องนำไปกำจัดอย่างถูกวิธี

ญ.                สารเคมีที่ไม่มีป้ายชื่อบอก หรือมีสารอื่นเจือปนอยู่ หรือสารใดๆ ที่ไม่ต้องการ ต้องส่งไปกำจัดทิ้งอย่างเหมาะสม 

ฉลากบนภาชนะบรรจุสารเคมี   ภาชนะใส่สารเคมีทุกชนิด  ต้องติดฉลากที่มีข้อมูลต่อไปนี้ให้ชัดเจน

ก.  ชื่อสารเคมีและส่วนประกอบที่มีความเป็นพิษของสารเคมี

ข.  คำเตือนที่เฉพาะเจาะจงต่อการเป็นอันตรายของสารเคมีที่บรรจุอยู่ (hazard warning) และข้อควรระวังในการเก็บและการใช้สารเคมีนั้นๆ

ค.  ชื่อผู้ผลิตและ/หรือตัวแทนจำหน่าย

ง.       ข้อมูลการรักษาพยาบาลเบื้องต้น

จ.  บันทึกวันที่รับสารเคมีและวันเปิดใช้

 

 

  ชื่อสารเคมี .................

  ผู้เตรียม / แบ่ง .........

  วันที่เตรียม / แบ่ง ....

  วันหมดอายุ ...............

  สถานที่ / วิธีเก็บ .......

 

 

 

 

 

 

 

 

 


การจัดให้มีอุปกรณ์ปฐมพยาบาลที่จำเป็นในห้องปฏิบัติการ

 

ก.  มีชุดน้ำยาล้างตา หรือ น้ำเกลือ  เตรียมไว้กรณีเกิดอุบัติเหตุสารเคมีเข้าตา

ข.  ควรมีอ่างล้างหน้าที่สามารถเข้าไปถึงได้ทันที

ค.  หากเป็นไปได้ควรมีอ่างล้างตา ซึ่งต้องดูแลให้ใช้งานได้อยู่เสมอ

การทิ้งและการกำจัดสารเคมี

การทิ้งสารเคมีจากห้องปฏิบัติการ   หลักปฏิบัติเมื่อจะทิ้งสารเคมีที่ใช้แล้วหรือของเสียสารเคมีที่เกิดจากกระบวนการในห้องปฏิบัติการ มีดังนี้

 

ก.    ปฏิบัติตามคำแนะนำใน MSDS และ SG ของสารเคมีแต่ละชนิด 

ข.    สารเคมีที่ทิ้งลงอ่างน้ำหรือท่อน้ำทิ้งได้เลย ได้แก่

  • สารละลายที่เป็นกลาง และสารระคายเคือง เช่น sodium chloride
  • สารละลายบัฟเฟอร์
  • สีย้อมเซลล์และเนื้อเยื่อซึ่งล้างออกจากแผ่นสไลด์

ค.    สารเคมีที่สามารถทิ้งลงอ่างน้ำหรือท่อน้ำทิ้งได้  แต่ต้องทำให้เจือจางก่อน ได้แก่

  • สารกัดกร่อน เช่น hydrochloric acid, sodium hydroxide เป็นต้น  สารเคมีที่เป็นกรดหรือด่างนี้ ต้องเจือจางให้ต่ำกว่า 1 M (1 โมล/ลิตร) ก่อนเททิ้งลงอ่างน้ำ และเมื่อเทลงอ่างแล้วให้เปิดน้ำล้างตามมากๆ
  • สารกลุ่ม volatile organic เช่น formaldehyde ต้องเจือจางด้วยน้ำให้เป็น 0.1% ก่อนทิ้ง  ส่วน glutaraldehyde ต้องเจือจางด้วยน้ำให้เป็น 1% ก่อนทิ้ง เป็นต้น

ง.     สารเคมีหรือสารละลายที่ประกอบด้วยสารต่อไปนี้ ห้ามทิ้งลงอ่างน้ำหรือท่อน้ำทิ้งเด็ดขาด ได้แก่ 

  • สารไวไฟสูง และ solvent ที่ไม่ละลายน้ำ  เช่น ethyl ether, hexane, acetone เป็นต้น  solvent ปริมาณไม่มาก
  • สารพิษ และสารก่อมะเร็ง เช่น acrylamide, mercury, ethidium bromide เป็นต้น
  • สารไวปฏิกิริยากับน้ำ เช่น โลหะโซเดียม เป็นต้น

 

จ.    การรวบรวมของเสียสารเคมีเพื่อรอกำจัด  ให้หน่วยงานปฏิบัติดัง